فرهنگ مهاجرت در امپراتوری هخامنشی
گفتگو با دکتر مهسا ویسی دکتری باستانشناسی دوران تاریخی
عضو هیات علمی پژوهشکده تاریخ ایران،پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
پرسش گر محمد نجاری
شاید همه ی ما در کتب دوران تحصیل و یا در کتب دانشگاهی ، روزنامه ها و رسانه های صوتی و تصویری با این موضوع آشنا شده باشیم که ، معماری و ساخت و سازهای دوران هخامنشیان به ویژه تخت جمشید و نقش و نگارهای موجود در این مکان پر شکوه تلفیقی است از هنر یونانی و رومی . اما پرسش اینجاست جامعه ی ایران در دوران هخامنشی فرهنگ مهاجر پذیری داشته یا فرهنگ مهاجرت در این دوران همسو با جنگ و تبعات پس از پیروزی و یا شکست در جنگ ها است ؟ این معماران و هنرمندان یونانی و رومی از چه راه و طریقی به جامعه ی هخامنشی راه یافته اند ؟ این موارد و برخی پرسش های دیگر موضوع گفتگو با خانم دکتر مهسا ویسی است که در ادامه تقدیم شما خواهم نمود
1 ) آیا می توان پرسید در ایران دوره ی هخامنشیان فرهنگ مهاجرت وجود داشته است ؟
در دوره هخامنشی ما با یک گستره وسیع حکومتی مواجهه هستیم که به طور کلی شامل یک کشور است اما متشکل از اقوامی گوناگون. چنانچه مهاجرت را به معنای جابجایی از یک کشور به کشور دیگر در نظر بگیریم چنین نبوده است. یعنی کسی از خارج از مرزهای امپراتوری به داخل ورود کند یا بالعکس. اما در درون این گستره جابجایی هایی صورت میگرفته است و از آنجا که هویت قومی افراد، گوناگون و متنوع بوده به یک معنا می توان از فرهنگ مهاجرت در این دوره سخن گفت.
2 ) مهاجرت در میان چه افراد و در کدام طبقات و گروه های انسانی و در چه حوزه ی تخصصی رایج بوده است ؟
جابجاییها در این دوره عموماً در حوزه صنعتگران بوده است. و صنعتگران با تخصص های گوناگون از استان های مختلف برای همکاری در ساخت و سازهای شاهی آورده می شدند. از نوع دیگری از مهاجرت نیز میتوان سخن گفت و آن کوچ ساتراپ ها یا ماموران شاهی از استان پارسه به سایر استان ها برای انجام پست های حکومتی بوده است که اغلب خانواده خود را نیز به همراه می بردند.
3 ) چه ویژگیهای برای این مهاجران می توان بر شمرد ؟
این مهاجران اغلب افرادی بودند که در حوزه هنر و معماری بومی سرزمین خود قابل بوده اند. که جهت انجام این امور جابجا می شدند و یا در کارگاه های شاهی آموزش می دیدند. و یا افرادی از طبقه خاص که به عنوان ماموران حکومتی جهت انجام پست های دولتی به استان های دیگر می رفتند و در آنجا ساکن می شدند.
4 ) حجم این مهاجرت ها به داخل امپراتوری هخامنشی بوده یا به خارج ؟
در این دوره نمی توان از چنین مهاجرتی سخن گفت. جابجایی های درون گستره ای صورت می گرفته است و اغلب به خواست اشخاص نیز نبوده بلکه به دستور شاه افراد متخصص برای همکاری در ساخت و سازها از دیگر استان به پارسه میآمدند و یا جهت انجام پست های اداری از پارسه به سایر استان ها می رفتند.
5 ) مهم ترین دلیل این مهاجرت ها در دوره ی هخامنشیان چه بوده است ؟
اجرای فرمایشات شاه
6 ) آیا در دوره ی هخامنشیان نظارت حکومتی بر این ورود و خروج ها وجود داشته است ؟
این ورود و خروج ها در این دوره عمدتاً حکومتی است.
7 ) آیا میتوان در اسناد ، کتیبه ها و سنگ نبشته ها مدارکی یافت که بتوان به تعریف یا نکته ی مشخص در مورد مهاجرت اشاره نمود ؟
بله. در کتیبه ها و نیز نوشتههای مورخان صراحتاً به جابجایی افراد در دور حوزه ای که پیشتر گفته شد، اشاره شده است. می توان به کتیبه داریوش اول در شوش اشاره کرد که در مورد چگونگی ساخت آپادانای شوش است و در آن جا به صنعتگرانی از قومیت های مختلف که برای ساخت کاخ آمده اند اشاره شده است. می توان به معماران یونانی که از آسیای صغیر به پاسارگاد کوچانده شدند تا بنای پاسارگاد را بسازند اشاره کرد که امضای آنها هم بر بنای پاسارگاد و هم تخت جمشید برجای است. برخی اشارات در متون مورخان یونانی و یا سکه ها و کتیبه های آسیای صغیر نیز حاکی از حضور و سکونت پارسیان در مناطق دیگر مانند قفقاز آسیای صغیر مصر و .. برای مناصب حکومتی است.
