دکتر رایگانی – فرهنگ مهاجرت در امپراتوری ساسانی

4 ) حجم این مهاجرت ها به داخل امپراتوری ساسانی بوده یا به خارج ؟

 از آنجا که میزان مهاجرت ناشی از لشکرکشی­های مداوم شاهنشاهان ساسانی ارتباط مستقیم داشته است، حجم مهاجرت نیز پس از هر لشکرکشی بسته به پیروزی یا شکست شاهنشاه در نبرد مذکور بوده است. ولی مهاجرت بیشتر به درون شاهنشاهی بوده است. تعداد مهاجرانی که در متون تاریخی می­توان در هر مرحله محاسبه نمود کمتر از 50 هزار نفر نبوده است. این موضوع به نوبه خود منجر به شکل­گیری شهرهای جدید، پیشه­های جدید یا دست­کم پیشرفت پیشه­های موجود می­شد. حتی در برخی حوزه­ها نیروی کار و همچنین متخصص وارد عرصه بازار کار می­شده است. از جمله اینها متخصصانی در زمینه صنایع نساجی و همچنین مهندسی سازه­های آبی بوده است.

5 ) مهم ترین دلیل این مهاجرت ها در دوره ی ساسانیان چه بوده است ؟

 معیشت، اجبار و در نهایت مسائل سیاسی-مذهبی؛ گاهی نیز اعتقادات مبتنی بر فلسفه! پیش از این دلیل معیشتی را توضیح دادیم. دلایل مذهبی نیز ناشی از اختلاف بنیادین دو دین زرتشتی و مسیحی در زمینه مسائلی چون خانواده، تدفین، خدا، فرشتگان آسمانی و … بوده است. گاهی پیروان مذهب زرتشت تمایل به مسیحیت پیدا می کردند ولی از ترس تعقیب و آزار مذهبی، ناچار از مهاجرت به سرزمینهای تحت حاکمیت امپراتوری روم می شدند. عکس این جریان نیز در موارد بسیار نادری صادق بود. اما اختلافات مذهبی میان فرق مختلف دین عیسوی نیز موجبات مهاجرت بسیاری از پیروان مذهب مسیحیت را به درون قلمرو ساسانی فراهم نمود. از جمله پیروان فرقه نسطوری از این موارد به شمار می­روند. مباحث علمی و فلسفی نیز در این زمینه قابل ذکر هستند. مدارس پزشکی و فلسفه در روزگار شاپور دوم تا خسرو اول از جمله مهمترین دلایل مهاجرت علمی و فلسفی روزگار حاکمیت ساسانیان بر پهنه ایرانشهر به شمار می­رفت. پزشکان متعددی از اقصی نقاط جهان به درون مدارس پزشکی جهت تدریس پزشکی و همچنین مداوی بیماران به مناطقی چون گندی/جندی شاپور مهاجرت می­کردند. محصلان متعددی نیز به این مدارس جهت تحصیل دانش پزشکی آمد و شد داشتند. فلاسفه بزرگی به دلیل عدم پذیرش از سوی امپراتوری روم (عدم تطابق با اندیشه امپراتوری) ناچار به مهاجرت به دربار خسرو اول (انوشه­روان) شده­اند.

6 ) آیا در دوره ی ساسانیان نظارت حکومتی بر این ورود و خروج ها وجود داشته است ؟

 بسیاری از موارد مرتبط با سیاست دیاسپورا با نظارت حاکمیت ساسانی و عمال آنها در مقاطع پایین­تر انجام می­گرفت. در زمینه مهاجرت­های مذهبی نیز این ورود مهاجران تا حدودی زیر نظر حاکمیت بود ولی گاهی خروج از طریق “فرار” صورت می­گرفت. 

7 ) آیا میتوان در اسناد ، کتیبه ها و سنگ نبشته های ساسانیان مدارکی یافت که بتوان به تعریف یا نکته ی مشخص در مورد مهاجرت اشاره نمود ؟

مطالبی که در این داده­های موسوم به کشفیات باستان­شناسانه قابلیت لمس و گاهی رؤیت را دارد، ناشی از مسائل دیاسپورایی است که توسط شاهنشاهان ساسانی به عنوان افتخارات بر کتیبه­ها مورد اشاره مستقیم قرار می­گرفت. که تاسیس شهرها و فتح ایالات را به صورت ضمنی یادآوری می­نمود.